Μετά την πτώση των τιμών των αμερικανικών ακινήτων, τρία περίπου χρόνια πριν, ακολούθησε η κατάρρευση των ενυπόθηκων δανείων μειωμένης εξασφάλισης η οποία, εξαγόμενη από τις Η.Π.Α., οδήγησε το καπιταλιστικό σύστημα στα όρια της αντοχής του. Όμως, τόσο η μία κρίση, όσο και η άλλη, αφορούσαν «φτωχούς» οφειλέτες και διεθνείς κερδοσκόπους επενδυτές οι οποίοι, υποτιμώντας το ρίσκο και υπερεκτιμώντας τη «δομημένη» ευκαιρία, κατάφεραν τελικά να πυροδοτήσουν τη βόμβα των χρεών, κάνοντας ορατή τη γύμνια του «δυτικού» βασιλιά.
Σήμερα, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά από τότε, με την «κρίση των χρεών» να απειλεί κάθε δυνητικό αμερικανό (δεν αναφερόμαστε ακόμη στην ενδεχόμενη «κρίση των κρίσεων» - στην παγκοσμιοποιημένη δημοσιονομική). Σύμφωνα λοιπόν με τον οικονομολόγο της Moody’s, «Είναι πλέον πρόβλημα για όλα τα νοικοκυριά – χαμηλού εισοδήματος, μετρίου εισοδήματος, ακόμη και για το υψηλά εισοδήματα. Εκτείνεται δε από ακτή σε ακτή».
Ο οικονομολόγος αναφέρεται στο τεράστιο κύμα των κατασχέσεων, το οποίο «αγκαλιάζει» τις Η.Π.Α. από τη μία άκρη στην άλλη. Αιτίες του φαινομένου αυτού είναι η ανεργία, η απώλεια των υπερωριών (οι επιχειρήσεις τις έχουν σχεδόν μηδενίσει) και οι μειώσεις των αμοιβών, οι οποίες αναγκάζουν τους αμερικανούς να καθυστερούν την πληρωμή των δόσεων για την εξόφληση των ακινήτων τους.
Αν και οι τιμές των ακινήτων στις Η.Π.Α. φαίνεται να αγγίζουν πλέον το κατώτερο σημείο τους, σύμφωνα με υπολογισμούς της Moody’s 1,7 εκ. νοικοκυριά θα χάσουν τα σπίτια τους εντός του 2009. Το 60% των καθυστερήσεων των πληρωμών των δόσεων για τα ενυπόθηκα δάνεια, οι οποίες (καθυστερήσεις) θα οδηγήσουν σε κατασχέσεις, θα οφείλονται στην ανεργία, ενώ θα είναι διπλάσιου μεγέθους από το 2008. Η πιστοληπτική ικανότητα αρκετών αμερικανών, η οποία τους διαφύλαξε μέχρι σήμερα από τον κίνδυνο, δεν μπορεί πλέον να τους προστατεύσει από τα νέα δεδομένα που έχουν δημιουργηθεί. Η κατάσταση αυτή δεν είχε επίσης προβλεφτεί από τις Η.Π.Α., με όλα όσα κάτι τέτοιο συνεπάγεται.
Αρκετοί αμερικανοί οικονομολόγοι υπολογίζουν ότι η ανεργία θα αυξηθεί από 8,9% σήμερα, σε πάνω από 10% το 2010 - κάτι που θα προκαλέσει καινούργιες κατασχέσεις ακινήτων πολλών νοικοκυριών, τα οποία μέχρι σήμερα ήταν εκτός τέτοιων κινδύνων. Σύμφωνα με τους New York Times, «Είμαστε αντιμέτωποι με ένα τεράστιο πρόβλημα. Ήταν οι κατασχέσεις επώδυνες τον περασμένο χρόνο; Θα γίνουν πολύ χειρότερες».
Κατά τους υπολογισμούς της ίδιας εφημερίδας, ο αριθμός των ενυπόθηκων δανείων σε καθυστέρηση πάνω από 90 ημέρες, τα οποία έχουν καταγγελθεί από τις τράπεζες (απαιτείται ήδη η εξόφληση τους) αυξήθηκε από το Νοέμβριο του 2008 μέχρι το Φεβρουάριο του 2009 κατά περίπου 500.000 – σε συνολικά 1,5 εκ. δάνεια. Το ποσόν που αντιπροσωπεύουν αυτά τα δάνεια είναι περίπου 224 δις $, ενώ τα καινούργια «επισφαλή» που προστέθηκαν αφορούν εντελώς φυσιολογικά ενυπόθηκα δάνεια – δεν είναι δηλαδή υψηλού ρίσκου (Subprime), με «παραποιημένα» συμβόλαια και «έξυπνα» επιτόκια.
Η αύξηση των επισφαλειών στα κανονικά ενυπόθηκα δάνεια, η οποία ξεκίνησε το 2007, φαίνεται να είναι πολύ πιο υψηλή από όσο υπολογιζόταν ενώ, αντίθετα, τα ενυπόθηκα δάνεια χαμηλής εξασφάλισης έχουν σχεδόν σταματήσει να αυξάνονται. Στο ίδιο με το παραπάνω χρονικό διάστημα, από το Νοέμβριο δηλαδή του 2008 έως το Φεβρουάριο του 2009, αυξήθηκαν μόλις κατά 14.000, σε συνολικά 1,65 εκ. δάνεια. Τα συνολικά ενυπόθηκα δάνεια, τα οποία ήταν σε καθυστέρηση ή είχαν ήδη καταγγελθεί από τις τράπεζες το Φεβρουάριο του 2009 ήταν 4 εκ. συμβόλαια, ποσού 717 δις $ (περισσότερο από 60% περισσότερα, σε σχέση με το Φεβρουάριο του 2008).
Από οικονομικής πλευράς, η πορεία των επισφαλών δανείων είναι παράλληλη με την πορεία της ανεργίας. Κατά τη διάρκεια του 2008 η αμερικανική οικονομία έχανε κατά μέσον όρο 256.000 θέσεις εργασίας μηναία, ενώ μέχρι στιγμής (2009) χάνει 665.000 θέσεις μηνιαία. Κατ’ επακόλουθο, στις αμερικανικές περιοχές που θα διαπιστώνεται μεγαλύτερη ανεργία, θα εμφανίζονται και οι περισσότερες κατασχέσεις. Δυστυχώς όμως, οι κατασχέσεις είναι περισσότερες από την αύξηση των ποσοστών της ανεργίας. Για παράδειγμα, στην Καλιφόρνια η ανεργία διαμορφώθηκε από 6,4% το Μάρτιο του 2008, στο 11,2% το Μάρτιο του 2009 – στο ίδιο χρονικό διάστημα όμως τριπλασιάστηκαν οι κατασχέσεις.
Περαιτέρω, τα οικονομικά μέσα που χρησιμοποίησε η αμερικανική κυβέρνηση για να αμβλύνει το πρόβλημα δεν βοήθησαν τόσο, όσο η ίδια ανέμενε. Το Φεβρουάριο η κυβέρνηση υποσχέθηκε στις τράπεζες το ποσόν των 75 δις $ για να μειώσουν τις δόσεις των πελατών τους - έτσι ώστε να μην υποχρεωθούν οι πελάτες τους να διακόψουν τις πληρωμές τους και να ακολουθήσουν κατασχέσεις. Σύμφωνα με το Υπουργείο Οικονομικών των Η.Π.Α., η βοήθεια αυτή «θα» προστάτευε 4 εκ. πολίτες από την κατάσχεση του σπιτιού τους. Εν τούτοις, μέχρι στιγμής έχουν «διαμορφωθεί» μόλις μεταξύ 10.000 – 55.000 υποθήκες, ενώ στο πρώτο τρίμηνο του 2009 προστέθηκαν 313.000 επισφαλή δάνεια («σταγόνα στον ωκεανό» δηλαδή).
Το «τρίτο κύμα» των ενυπόθηκων δανείων, είναι λοιπόν ένας ακόμη μεγαλύτερος κίνδυνος για τις αμερικανικές τράπεζες. Σύμφωνα με μία μελέτη της Fed, η κάθε κατάσχεση κοστίζει στις τράπεζες το ποσόν των 50.000 $ - οπότε 2 εκ. κατασχέσεις θα κόστιζαν στους ισολογισμούς των τραπεζών περί τα 100 δις $. Ειδικά η Bank of America (οι υπόλοιπες μεγάλες στα ενυπόθηκα είναι οι Wells Fargo, JPMorgan, Citigroup) διακινδυνεύει με απώλειες ύψους 43,5 δις $ μέχρι τα τέλη του 2010, σύμφωνα με το πρόσφατο stress test που διενήργησε η Fed.
Φυσικά δεν είναι μόνο οι αμερικανικές τράπεζες αυτές που αντιμετωπίζουν τέτοια προβλήματα, αλλά και οι Ευρωπαϊκές. Με βάση πρόσφατα δημοσιεύματα, οι γερμανικές τράπεζες θα επιβαρυνθούν ενδεχομένως με 200 δις € «κρυφές» επισφάλειες, ενώ πολλές άλλες θα έλθουν αντιμέτωπες με εξ ίσου μεγάλες απώλειες (Α. Ευρώπη κ.α.). Μπορεί να ισχυρισθεί λοιπόν κανείς με υπευθυνότητα ότι έφτασε το τέλος της οικονομικής κρίσης – πόσο μάλλον ότι το πρόβλημα των πιστώσεων θα λυθεί με νέες πιστώσεις;
Μήπως αλήθεια ορισμένα πράγματα γίνονται εντελώς διαφορετικά κατανοητά, από αυτό που στην πραγματικότητα ισχύει; Για παράδειγμα, επικρατεί η αντίληψη ότι, η λύση που προτείνεται από τους οικονομολόγους διεθνώς για την έξοδο μας από την παρούσα ύφεση, είναι η «τόνωση της κατανάλωσης» με κάθε τρόπο – η αύξηση της δηλαδή από όλους μας.
Θα μπορούσε όμως κανείς από εμάς να συμβουλεύσει κάποιον, ο οποίος είναι χρεωμένος, διακινδυνεύει ενδεχομένως το σπίτι του και δεν είναι σίγουρος πως θα διατηρήσει τη θέση εργασίας του, να αυξήσει την κατανάλωση του για να σωθεί; Υπάρχει κανένας ο οποίος υπόσχεται δάνεια για να «τονωθεί» η κατανάλωση, χωρίς να απαιτεί την επιστροφή τους; Προφανώς όχι, οπότε η «περιρρέουσα» αντίληψη μόνο στην περαιτέρω επιδείνωση της κρίσης μπορεί να οδηγήσει.
Η «προτροπή» αφορά (λογικά) μόνο αυτούς που έχουν διαθέσιμα χρήματα για να καταναλώσουν, οι αποταμιεύσεις τους είναι ήδη υψηλές, δεν διακινδυνεύουν να χάσουν το σπίτι ή την εργασία τους κλπ. Αυτοί όμως που ανήκουν στην παραπάνω κατηγορία, δεν έχουν ανάγκη από τέτοιες προτροπές και μάλλον δεν τους λείπουν πολλά πράγματα για να θελήσουν να αυξήσουν τις δαπάνες τους.
Υποθέτουμε λοιπόν ότι, είναι οι μοναδικοί που εκμεταλλεύονται σωστά τις «εκπτώσεις τόνωσης της κατανάλωσης» (αυτοκίνητα κ.α.), επισπεύδοντας απλά τις προγραμματισμένες αγορές τους, με αποτέλεσμα αφ’ ενός μεν να δημιουργείται μία πλασματική, «προκαταβολικής» μορφής αύξηση της κατανάλωσης, αφ’ ετέρου δε μία μεσοπρόθεσμη «τόνωση» των κάπως ανωτέρων εισοδημάτων.
Βασίλης Βιλιάρδος (26.05.09)
viliardos@kbanalysis.com